تقويت شد كه نقشه جاه‌طلبانه حمله به تركان از دو سوى شرق و غرب را با خود آورده بود . ولى اوزون حسن در اين زمان بيمار و از طرف ديگر گرفتار شورش يكى از فرزندانش بود . اوزون حسن در سال 1478 م . درگذشت . گرچه باربارو و كنتارينى در مأموريت خويش با ناكامى روبرو شدند ولى با خود اطلاعات ذيقيمتى درباره ايران و منابع آن آوردند . گزارش باربارو ارزشمندتر از گزارش دو نفر ديگر است چون فردى كنجكاو و باهوش و ناظر وقايع بوده و از تركىدانى و فارسىدانى نسبى خود بيشترين بهره را گرفته است . از طرف ديگر توصيف كنتارينى از صورت و سيرت اوزون حسن روشنتر از توصيف باربارو است « 1 » . بارتولومئودياس ، نزديك به يك دهه بعد از شكست تلاشهاى ونيزيان براى اتحاد ايران عليه تركان عثمانى ، دماغه اميد نيك را دور زد ولى شورش مردان او از پيشروى بيشتر جلوگيرى كرد . يك نفر پرتقالى به‌نام پروداكويلا همزمان با سفر معروف دياس ، از طريق مصر وارد درياى سرخ شد و از آنجا تا اقيانوس هند راند . او نخستين پرتقالى بود كه در خاك هند پياده شد . پس از بازگشت از هند به طرف جزيره هرمز راند و باز او نخستين فرد پرتقالى بود كه از اين جزيره ديدن كرد . داكويلا از هرمز به مصر برگشت و در آنجا گزارش مهم خود را درباره سفر به شرق سوئز نگاشت . گزارش او براى نقشه سفر ادوارى و اسكودوگاما از دماغه اميد نيك تا هند گره‌گشا بود و ارزش زيادى داشت . سفر دوگاما دستاوردى عظيم بود : دريانوردان پرتقالى كه با سنت دريانوردى شاهزاده ناخدا هانرى بارآمده‌بودند ، توانستند سرزمينهاى حاشيه‌اى جهان اسلام را از طريق دريا بپيمايند . به‌علاوه چنانچه چندى پس از آن روشن شد ، آنها به لحاظ بازرگانى فراتر از ونيزيان و جنوائيها رفتند . با اينكه جاى ترديد است كه ناخدا هانرى در موقع طرح‌افكنى سفرها و اكتشافات اقيانوسى خود در ساگرس ، چيزى درباره ايران مىدانسته ، ولى با تشويقها و الهامات او بود كه بالاخره آفريقا را دور زدند و راه طولانى دريائى اروپا به خليج فارس ، هند و ماوراى هند گشوده شد . اين دستاورد غريب تأثيرى عميق در روابط بين ايران و غرب گذاشت . پرتقال كه در اين قلمرو پيشگام بود ، نخستين مملكتى بود كه ازاين‌روابط بهره گرفت و تماسى مداوم و دراز آهنگ ايجاد كرد . با ايجاد راه دريايى به سوى ايران ، تعداد سياحان غرب در اين مملكت افزايش يافت . يك نفر جنوائى به‌نام هيروتيمودى سانتواستفانو ، كمى قبل از پايان اين سده ، پس از يك سفر مخاطره‌آميز در هندوسيلان ، از طريق هرمز ، شيراز ، اصفهان ، تبريز ، حلب و تريپولى به اروپا

--> ( 1 ) - Travel to Tana and Persia ، صص 3 - 132 .